ΤΟ ΘΑΥΜΑΣΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ ΤΗΣ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

Οι αποδημίες των ζώων αποτελούν ένα από τα πιο θαυμάσια και παράξενα βιολογικά φαινόμενα. Κάθε χρόνο, πάνω στο πλανήτη μας, ένας μεγάλος αριθμός ζώων μετακινείται αναζητώντας καλύτερες συνθήκες διατροφής και αναπαραγωγής.
Εκτός από τα πουλιά, αναρίθμητα έντομα – όπως πεταλούδες, ακρίδες – αρκετά ψάρια, αμφίβια, ερπετά και θηλαστικά αποδημούν κανονικά.
Είναι γνωστό ότι πάνω στον πλανήτη μας υπάρχουν πάνω από 8.600 είδη πουλιών και περίπου τα μισά από αυτά δύο φορές το χρόνο αποδημούν, σε αντίθεση με τα λεγόμενα επιδημητικά, που μένουν και φωλιάζουν στον ίδιο τόπο, όπως π.χ. τα σπουργίτια, οι δρυοκολάπτες ή άλλα που κάνουν μικρές μετακινήσεις ανάλογα με τις εποχές π.χ. κοτσύφια, κοκκινολαίμηδες.
Η αποδημία είναι ένα φαινόμενο μαζικής μετακίνησης με κατεύθυνση και προσανατολισμό που έχει σαν αποτέλεσμα (έστω και προσωρινά) το πέρασμα από ένα οικοσύστημα σε ένα άλλο, με διαφορετικά οικολογικά χαρακτηριστικά.
Πρώτος ο Αριστοτέλης, στην Ιστορία των Ζώων (βιβλίοVII, κεφ.12), προσπάθησε να δώσει μια «επιστημονική» εξήγηση στο φαινόμενο της αποδημίας των πουλιών «…οι πελεκάνοι επίσης αποδημούν από το Στρυμώνα στο Δούναβη», ενώ σε ένα άλλο σημείο γράφει: «ένας μεγάλος αριθμός πουλιών κρύβεται και δεν αποδημούν όλα, όπως πιστεύεται, προς τις θερμές χώρες…ο πελαργός, το κοτσύφι, το τρυγόνι και η σταρήθρα, όλα κρύβονται».
Σε πολλά σημεία του έργου του, η αλήθεια μπερδεύεται με τη δοξασία, γι’ αυτό και πίστευε στη θεωρία της μεταμόρφωσης, ότι δηλαδή, ο Κοκκινολαίμης μεταμορφώνεται το καλοκαίρι σε κοκκινούρη.
Οι αποδημίες των πουλιών φαίνεται πως άρχισαν την Τριτογενή Περίοδο. Κατά την εποχή των παγετώνων (Πλειστόκαινο) αρκετά είδη άφησαν τις βόρειες περιοχές και τράβηξαν νοτιότερα.
Μετά την υποχώρηση των παγετώνων επέστρεψαν και πάλι στο βορρά.
Κάθε χειμώνας όμως για τα πουλιά αντιπροσωπεύει μια μικρή επιστροφή στην εποχή των παγετώνων (αταβικό φαινόμενο), γι’ αυτό μετακινούνται μαζικά προς τις θερμές περιοχές και όταν, την άνοιξη, λιώσουν τα χιόνια και οι πάγοι, επιστρέφουν. Πρόκειται για ένα φαινόμενο στενά δεμένο με τη βιολογική εξέλιξη.
Η αποδημία είναι η πιο μεγάλη περιπέτεια στη ζωή ενός πουλιού, γιατί εκατοντάδες εκατομμύρια αποδημητικά δε φτάνουν ποτέ στον προορισμό τους. Βασική αιτία των απωλειών θεωρούνται τα σφοδρά καιρικά φαινόμενα, όπως τα δυνατά ρεύματα αέρα, οι ομίχλες, οι βροχές κ.α.
Άλλοι κίνδυνοι που απειλούν τα αποδημητικά σήμερα είναι οι φάροι, τα φωτεινά μνημεία, τα ηλεκτρικά καλώδια και οι ψηλές κατασκευές. Παρόλα όμως τα φυσικά και ανθρώπινα εμπόδια το φαινόμενο της αποδημίας εξακολουθεί, γεγονός που πιστοποιεί ότι αν δεν είχε αξία για τη διαιώνιση του είδους η αποδημία θα είχε εξαλειφθεί από τη φυσική επιλογή.
Η περιοχή της αναπαραγωγής παρέχει καλύτερες συνθήκες για την επιβίωση του είδους, άφθονο χώρο για το φώλιασμα και πλούσια τροφή.
Το καλοκαίρι επίσης στις βόρειες περιοχές η διάρκεια της ημέρας είναι μεγαλύτερη με αποτέλεσμα να έχουν περισσότερο χρόνο για τη διατροφή και τη φροντίδα των νεοσσών.
Τα πουλιά πριν αποδημήσουν περνούν μια περίοδο προετοιμασίας. Σ’ αυτό το διάστημα συσσωρεύουν λίπος κάτω από το δέρμα τους εξαιτίας της υπερφαγίας, ωριμάζουν οι σεξουαλικοί αδένες τους, αλλάζουν φτέρωμα, και είναι έτοιμα να αποδημήσουν με τις κατάλληλες καιρικές συνθήκες.
Αυτή την ψυχοκινητική αναταραχή μπορούμε να την παρατηρήσουμε στα χελιδόνια και στα οχθοχελίδονα, που κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου κουρνιάζουν μαζικά πάνω στα καλώδια και εκτελούν τις «γενικές δοκιμές» πριν την αναχώρηση.
Έρευνες που έχουν γίνει με τη βοήθεια ραντάρ απέδειξαν ότι συνήθως τα πουλιά όταν αποδημούν πετούν στο ύψος των 500 – 800μ. Μόνο ένα 10% πετούν πάνω από τα 1.500μ. και λιγότερο από 1% σε ύψος μεγαλύτερο από τα 3.000μ. Οι γερανοί και τα αγριοπερίστερα πετούν συνήθως στα 300 – 500μ. και τα αρπακτικά μεταξύ 500 – 800μ. Ένα κοπάδι από ινδικές χήνες παρατηρήθηκε ενώ πετούσε πάνω από τα Ιμαλάια στα 9.500μ. Τα στρουθιόμορφα πετούν με ταχύτητα 40 – 50χλμ./ώρα ενώ οι Αγριόπαπιες με 97χλμ./ώρα και οι Σταχτάρες με 99χλμ./ώρα.
Η ικανότητα της πτήσης συχνά επιτρέπει μεγάλες μετακινήσεις. Χαρακτηριστικές είναι οι διηπειρωτικές αποδημίες του αρκτικογλάρονου, του μύχου και του μύχου της Αυστραλίας. Το αρκτικογλάρονο φωλιάζει στην Αρκτική, το φθινόπωρο όμως αφήνει την αποικία του και μετακινείται προς το Νότιο Πόλο διανύοντας απόσταση 16.000χλμ.
Ο πελαργός είναι ένα από τα πουλιά της Ευρώπης που έχουν μελετηθεί περισσότερο. Μπορούμε να χωρίσουμε τους πελαργούς της Ευρώπης σε δύο πληθυσμούς. Ο ένας πληθυσμός το φθινόπωρο αποδημεί προς τα ΝΔ, δια μέσου του Γιβραλτάρ, στην Αφρική, ενώ ο άλλος πετάει προς τα ΝΑ δια μέσου του Βοσπόρου, στην Τουρκία, τη Μ. Ανατολή, και από εκεί στην Αφρική.
Η αιτία αυτής της παράξενης αποδημίας είναι η Μεσόγειος Θάλασσα. Ο πελαργός όταν πετάει χρησιμοποιεί τα θερμά ανοδικά ρεύματα. Αυτά όμως δημιουργούνται μόνο την ημέρα πάνω από τη στεριά που θερμαίνεται από τον ήλιο.
Πάνω από τη θάλασσα ο πελαργός θα αναγκαζόταν να κινεί συνεχώς τα φτερά του πράγμα που θα τον έκανε να χάσει ενέργεια και να κουράζεται.
Από τα αποδημητικά, άλλα ταξιδεύουν την ημέρα – οι πελαργοί, οι πελεκάνοι, τα αρπακτικά, τα χελιδόνια, οι σταχτάρες, οι κούκοι, οι τσιροβάκοι, τα σποροφάγα στρουθιόμορφα – και άλλα τη νύχτα – τα περισσότερα εντομοφάγα.
Μπορούμε να πούμε ότι τα πουλιά ταξιδεύουν ανάλογα με τις συνήθειες του είδους που ανήκουν. Οι κούκοι, οι συκοφάγοι και αρκετά αρπακτικά ταξιδεύουν μεμονωμένα. Η νανομουγκάνα και η τραμουγκάνα, που έχουν μεμονωμένα ζευγάρια κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγής, αποδημούν σε κοπάδια από 10 – 100 άτομα. Οι μαυροπελαργοί, που ζουν επίσης μοναχικά, κατά την περίοδο της αποδημίας δημιουργούν κοπάδια από 60 – 70 άτομα, ενώ οι σταχτοτσικνιάδες, που φωλιάζουν σε αποικίες ταξιδεύουν σε μικρές ομάδες. Οι αγριόπαπιες και οι αγριόχηνες πετούν κατά ζευγάρια ή οικογένειες, ενώ άλλες δημιουργούν πολύ μεγάλα κοπάδια με τους χαρακτηριστικούς σχηματισμούς.
Οι ορνιθολόγοι παρακολουθούν τις αποδημίες με κιάλια, τηλεσκόπια, και με ραντάρ. Άλλοι χρησιμοποιούν την τηλεμετρία, και τα αεροπλάνα. Η βασική όμως μέθοδος για τη μελέτη της αποδημίας είναι η δακτυλίωση. Τα πουλιά «πιάνονται» με ειδικά ιαπωνικά δίχτυα, τα λεγόμενα “mist-nets”, ή με άλλες παγίδες, και αφού μετρηθούν όλα τα στοιχεία τους, (βάρος, ράμφος, φτερούγα, ουρά, κ.α.) δακτυλιώνονται και αφήνονται ελεύθερα.
Τα δακτυλίδια είναι φτιαγμένα από αλουμίνιο και οι διαστάσεις ποικίλλουν ανάλογα με το είδος. Χάρη σε αυτή τη μέθοδο μάθαμε πολλά μυστικά για τη συμπεριφορά των πουλιών, ανακαλύφθηκαν οι διαδρομές, η ηλικία, ο χώρος αναπαραγωγής και οι κίνδυνοι που τα απειλούν.
Εκτός από τα πουλιά αναρίθμητα έντομα, όπως πεταλούδες, ακρίδες, αρκετά ψάρια, αμφίβια, ερπετά και θηλαστικά αποδημούν κανονικά. Πολλά από αυτά αποδημούν για εκατοντάδες, χιλιάδες ή δεκάδες χιλιάδες χιλιόμετρα. Οι μετακινήσεις των ζώων είναι περιοδικές όταν τα ζώα επιστρέφουν στην περιοχή της αναχώρησής τους, μετά από ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, και μη περιοδικές, όταν μεμονωμένα άτομα ή πληθυσμοί διατρέχουν συχνά μεγάλες αποστάσεις χωρίς να επιστρέφουν στο σημείο αναχώρησης. Παράδειγμα, η ακρίδα της ερήμου μετακινείται μαζικά για αρκετές χιλιάδες χιλιόμετρα. Οι κινήσεις αυτές δε μπορούν να χαρακτηριστούν ως αποδημίες γιατί οι ακρίδες δεν επιστρέφουν στην περιοχή αναχώρησής τους. Μάλλον σαν επιδρομές μπορούν να χαρακτηριστούν.
Το πιο γνωστό φαινόμενο αποδημίας στα έντομα είναι εκείνο της πεταλούδας Μονάρχης, που αναπαράγεται στη Βόρεια Αμερική και μετά αποδημεί και ξεχειμωνιάζει στο Βόρειο Μεξικό. Στις αρχές Απριλίου ξεκινάει το ταξίδι της στο βορρά και μερικές φορές φτάνει μέχρι τα σύνορα της Αλάσκας. Ένα ταξίδι που ξεπερνάει τα 7.000χλμ. Στη Ρόδο συμβαίνει ένα ανάλογο φαινόμενο, βέβαια σε μικρότερη κλίμακα. Σε μια μικρή κοιλάδα στο νησί της Ρόδου την καλοκαιρινή περίοδο συγκεντρώνεται ένας πολύ μεγάλος αριθμός από πεταλούδες ενός συγκεκριμένου είδους. Αφού ζευγαρώσουν εδώ κατά το τέλος Αυγούστου, αφήνουν την κοιλάδα και κατευθύνονται στο εσωτερικό του νησιού κοντά στο χωριό Ελεύσα όπου γενούν τα αυγά τους. Την επόμενη χρονιά, στις αρχές Ιουνίου, ξαναγυρίζουν μαζικά στην ίδια κοιλάδα. Η αποδημία αυτή είναι περίπου 10χλμ.
Στα ψάρια το φαινόμενο της αποδημίας συναντάται στους σολομούς και τα χέλια. Επίσης διάφορα αμφίβια όπως τρίτωνες, σαλαμάνδρες, φρύνοι και βάτραχοι μετακινούνται από την περιοχή της αναπαραγωγής μέχρι το σημείο της διαχείμανσης.
Το ρεκόρ της αποδημίας στα ερπετά κατέχουν οι θαλάσσιες χελώνες, όπως η θαλασσοχελώνα και η πρασινοχελώνα. Αυτές προσανατολίζονται στο ταξίδι τους με τον ήλιο και τ’ αστέρια.
Επίσης μερικά θηλαστικά κάθε χρόνο αποδημούν για εκατοντάδες χιλιόμετρα. Βασικός λόγος αυτών των αποδημιών είναι η αναζήτηση καλύτερων συνθηκών διατροφής και αναπαραγωγής. Χαρακτηριστικές είναι οι αποδημίες του καριμπού,της γαλάζιας πετροφάλαινας, της ζέβρας, της αντιλόπης και των νυχτερίδων.
Πολλά είδη πουλιών, κατά τη διάρκεια της αποδημίας τους φεύγουν από τη νότια Αφρική και πηγαίνουν να φωλιάσουν στη Βόρεια και Κεντρική Ευρώπη ή και Ασία. Άλλα αποδημούν από τη νότια Αμερική και κατευθύνονται βόρεια.
Στην Ελλάδα τρείς είναι οι βασικοί διάδρομοι αποδημίας των πουλιών.
Στον πρώτο διάδρομο, τα πουλιά περνούν πάνω από την Ανατολική Κρήτη, τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, τη Μικρά Ασία και κατευθύνονται προς τα βόρεια.
Ο δεύτερος διάδρομος ξεκινάει από την Κεντρική Κρήτη, περνάει τα νησιά των Κυκλάδων και κατευθύνεται προς τα βόρεια.
Ο τρίτος διάδρομος ξεκινάει από τη Δυτική Κρήτη, περνάει από τα Κύθηρα, Αντικύθηρα, τις δυτικές ακτές της Πελοποννήσου, τον υγρότοπο Κοτυχίου, τη λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου, τον υγρότοπο του Αμβρακικού και κατευθύνεται προς τα βόρεια.
Βέβαια υπάρχουν και μικρότεροι διάδρομοι αποδημίας αλλά οι κυριότεροι είναι αυτοί που αναφέρθηκαν.

  

greenapple.gr